فطرت باشد ؛ زيرا كه فطرت اللَّه چنانچه بر توحيد و معرفت است « 1 » ، بر جميع حسنات و كمالات است ؛ چنانچه در محل خود معلوم و مبيّن است « 2 » . و امّا جعل جهل و جنود آن ، تبعىِ ظِلّى است ؛ از قبيل جعل لوازم ماهيت ، و اين خود يكى از مسائل علم الهى است كه در حكمت متعاليه به تحقيق پيوسته « 3 » و اين‌جا مجال آن مباحث نيست . و اگر مراد از جنود ، نفس فعليات اين اوصاف و كمالات باشد ، جهل از قبيل لوازم وجود است بالنسبه به كمالات عقليه ؛ و يا آن‌كه اين‌ها به كسب عبد حاصل شود و رياضات و مجاهدات را در آن مدخليت تامّ است . با اين وصف ، نسبت آن ها با حق تعالى : امّا در جنود عقل ، به واسطهء آن است كه جميع كمالات و آثار وجوديه ، مجعول به جعل الهى است ، و كسب عبد در اعداد و تهيه مدخليت دارد ؛ چنانچه در علوم عقليه مبرهن است « 4 » . و اما در جنود جهل ، جعل ، تبعى و بالعرض است ، و شايد اشاره به همين تبعيت و عرضيت باشد اين‌كه در اين حديث شريف فرمايد : « جنود جهل پس از

--> ( 1 ) - الكافي ، ج 2 ، ص 12 ، « كتاب الإيمان و الكفر » ، « باب فطرة الخلق على التوحيد » ، حديث 1 - 4 ؛ التوحيد ، صدوق ، ص 328 - 331 ؛ شرح چهل حديث ( اربعين حديث ) ، امام خمينى قدس سره ، ص 200 . ( 2 ) - ر . ك : رشحات البحار ، كتاب الإنسان و الفطرة ، ص 114 ؛ شرح چهل حديث ( اربعين حديث ) ، امام خمينى قدس سره ، حديث يازدهم . ( 3 ) - الحكمة المتعالية ، ج 1 ، ص 399 و 191 . ( 4 ) - الحكمة المتعالية ، ج 6 ، ص 369 ؛ و ر . ك : شرح چهل حديث ( اربعين حديث ) ، امام خمينى قدس سره ، ص 713 .